Materialen en werkvormen voor deskundigheidsbevordering in palliatieve zorg
Het LeerKompas bundelt informatie, praktijktools, werkvormen en leeraanbod om deskundigheid in palliatieve zorg te bevorderen, voor de organisaties die meedoen aan de Transformatie Palliatieve Zorg Midden-Nederland.
Voor wie? Het LeerKompas is bedoeld voor interne trainers en deskundigheidsbevorderaars: iedereen die in de eigen organisatie werkt aan de deskundigheid van zorgprofessionals in palliatieve zorg. Kies hieronder waar je wilt beginnen.
⚠️ Lees voordat je de inhoud gebruikt eerst de disclaimer. De werkafspraken in je organisatie zijn leidend, de genoemde materialen zijn suggesties en links kunnen verouderen.
Bijna driekwart van de mensen in Nederland overlijdt niet onverwacht. Per jaar zijn dit ruim 125.000 mensen die baat kunnen hebben bij palliatieve zorg en ondersteuning.[15] In de regio Midden-Nederland gaat het jaarlijks om ca. 7.250 patiënten die niet onverwacht overlijden; met gemiddeld drie naasten per patiënt betreft de beoogde verbetering van passende zorg in de palliatieve fase in totaal ca. 30.000 burgers in onze regio.[15] Hoewel palliatieve zorg voor patiënten en hun naasten integraal onderdeel van het reguliere zorgproces zou moeten zijn, is dit vaak nog niet het geval: er zijn nog veel mensen die geen of niet-optimale zorg ontvangen zoals passend is bij het perspectief van de palliatieve fase.[15]
Passende zorg in de palliatieve fase is zorg die de kwaliteit van leven, de kwaliteit van rouwen en de kwaliteit van sterven van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende aandoening ondersteunt. Dit wordt bereikt door het voorkomen en verlichten van lijden, gebaseerd op signalering en door een zorgvuldige beoordeling en behandeling van problemen van fysieke, psychische, sociale en existentiële aard.[15]
Dat gaat nu lang niet altijd goed. Een analyse van declaratiedata laat zien dat ruim 77% van de patiënten die in Midden-Nederland niet onverwacht overlijdt, nog geen of niet-volledig passende zorg in de palliatieve fase heeft gekregen; deze groep krijgt in de laatste maanden voor het overlijden aanzienlijk meer tweedelijns zorg dan de groep die wel passende zorg heeft gekregen.[14]
De gevolgen daarvan voor patiënten en hun naasten kunnen groot zijn: op emotioneel, fysiek, levensbeschouwelijk en sociaal vlak. Zij sterven bijvoorbeeld niet op de plek van voorkeur en waar ze zich thuis voelen. Of ze hebben onnodig veel pijn of voelen onrust, angst of andere mogelijk vermijdbare ziektelast. Naasten en nabestaanden nemen deze ervaringen mee, wat zijn weerslag kan hebben op hun eigen veerkracht en het latere eigen sterven.[16]
Voorbeelden van niet-passende zorg in het laatste ziektejaar zijn potentieel overbodige medicatie en vermijdbare invasieve behandelingen, SEH-bezoek en acute ziekenhuis- en/of IC-opnames, met onder andere de tussenkomst van huisartsen spoedzorg, ambulancezorg en ANW-wijkverpleging. Dit legt een aanzienlijk beslag op zorgfuncties waar de capaciteit al krap kan zijn, zoals de acute zorgfaciliteiten op de HAP, SEH en IC.[16]
Ook voor zorgverleners is niet-passende zorg belastend: als op de meest kritieke momenten de wensen van de patiënt niet of onvoldoende bekend en gecommuniceerd zijn, ontstaan onduidelijkheid en onrust in het zorgproces. Dat heeft weer zijn weerslag op de motivatie en op het behoud van arbeidspotentieel in de zorg en welzijn.[16] Zorgverleners staan naast de patiënt en naasten en wijzen de weg, met aandacht voor draaglast en draagkracht — of dat gebeurt, mag niet van toeval of geluk afhangen.[14]
Om dit te verbeteren is het Transformatieplan palliatieve zorg Midden-Nederland (versie 2.11, definitief, 29 augustus 2025) opgesteld, vanuit het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Nationaal Programma Palliatieve Zorg II (NPPZ II).[1] Midden-Nederland is de derde regio in Nederland die zo'n transformatieplan heeft opgesteld, na Drenthe en de Mijnstreek.[1] Het plan is geïnitieerd vanuit de regionale huisartsenzorg (Unicum), de netwerken palliatieve zorg en het consortium Septet, en wordt gedragen door de vier regionale huisartsenorganisaties, vijf netwerken palliatieve zorg, vier ziekenhuizen, de Regionale Ambulance Voorziening Utrecht (RAVU) en vele aanbieders van thuiszorg, hospicezorg, verpleeghuiszorg en ggz in de regio.[2] De transformatie loopt van 2025 tot en met 2027 en werkt langs zes actielijnen: maatschappelijke bewustwording, afspraken op alle niveaus, deskundigheidsbevordering, spiegel- en stuurinformatie, digitale ondersteuning en passende financiering.[3] Dit LeerKompas Palliatieve Zorg is ontwikkeld in het kader van de actielijn deskundigheidsbevordering. Voor de actielijn maatschappelijke bewustwording is de Toolkit maatschappelijke bewustwording gemaakt.
Aan de basis van de transformatie staat de patiëntverkenning "Een kwestie van geluk", waarin patiënten en naasten uit de netwerken Utrecht Stad en Zuidoost-Utrecht zijn geïnterviewd over hun ervaringen in de palliatieve fase.[5] Daaruit kwamen acht aanbevelingen naar voren om palliatieve zorg en ondersteuning te verbeteren:[5]
Patiënten en naasten gaven onder meer aan behoefte te hebben aan één aanspreekpunt: "Ik had zo graag gewild dat er één persoon was aan wie ik al mijn vragen kon stellen. Iemand die naast je staat, die vertelt wat er kan gebeuren."[6]
De ambitie is dat iedere inwoner van Midden-Nederland aan het einde van de transformatieperiode (2025–2027), in elk geval in het laatste levensjaar, kan rekenen op kwalitatief goede, transmuraal georganiseerde, passende zorg in de palliatieve fase — van een "kwestie van geluk" naar een "staat van vertrouwen".[7] Wanneer alle patiënten die niet onverwacht overlijden goede palliatieve zorg ontvangen, kan dit naar verwachting jaarlijks tot 900 SEH-bezoeken, 10.500 klinische ligdagen en 2.700 IC-ligdagen in het laatste levensjaar besparen.[8]
Het beoogde zorgsysteem is gebaseerd op de vier kernelementen van het landelijke Kwaliteitskader Palliatieve Zorg (KKPZ):[10]
Aansluiting op het kwaliteitskader van 2026. De geactualiseerde tweede editie noemt dezelfde kernelementen: tijdige signalering en markering, proactieve zorgplanning, zorgvuldige coördinatie en laagdrempelige consultatie van in palliatieve zorg gespecialiseerde zorgprofessionals. Het kwaliteitskader spreekt daarbij van de hoofdbehandelaar (die markeert) en de centrale zorgverlener (het eerste aanspreekpunt), en van samen beslissen en het proactief zorgplan. De omschrijvingen hierboven komen uit het Transformatieplan en gebruiken de regionale termen.
Scholingen, leergangen en opleidingen palliatieve zorg, ingedeeld naar niveau of rol en naar duur. Kies een niveau of rol, of zoek op naam, aanbieder of trefwoord. Het aanbod verandert regelmatig: controleer data, kosten en toelatingseisen altijd bij de aanbieder.
We zijn benieuwd naar wat je gebruikt om deskundigheid in palliatieve zorg te bevorderen: zowel de materialen voor scholing als andere vormen van deskundigheidsbevordering.
Ook ervaringen met wat wel en niet werkte zijn welkom.
De materialen in dit deel zijn bedoeld voor de transformatieorganisaties van TPZ Midden-Nederland, om ze met elkaar te delen.
Wil je toegang tot dit deel van het LeerKompas? Neem dan contact op met Lonneke van Leeuwen.
Vul het formulier in en voeg eventueel materiaal toe. Daarna stuur je je bijdrage met één klik per mail naar het projectteam, of download je bestand om mee te sturen. Het projectteam bekijkt je bijdrage en neemt het eventueel op in het afgeschermde deel van het LeerKompas, met de naam van je organisatie erbij. Tot die tijd is je bijdrage alleen zichtbaar in deze browser.
Een geborgd deskundigheidssysteem zorgt ervoor dat de deskundigheid in palliatieve zorg op peil blijft, ook als mensen, projecten of prioriteiten veranderen. Deskundigheid landt alleen als de organisatie zorgt voor een vaste werkwijze: als wat medewerkers leren wordt ondersteund door werkprocessen, afspraken en hulpmiddelen in de praktijk. Daarom gaan de kenmerken niet alleen over scholing, maar ook over de inbedding ervan. De kenmerken hieronder beschrijven hoe zo'n systeem eruitziet. Bij elk kenmerk staat achter het i-tje waarop het is gebaseerd. Je kunt ze gebruiken als checklist: vink aan wat in je organisatie al geregeld is. Je vinkjes blijven bewaard in deze browser.
Het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland, editie 2 (2026) heeft een eigen thema Deskundigheid (6.1). Deze pagina vat kort samen wat dat van zorgprofessionals vraagt om hun deskundigheid op peil te houden, en hoe je hen daar als trainer of deskundigheidsbevorderaar bij helpt. Voor wat zij precies moeten kunnen, verwijzen we naar het kwaliteitskader zelf.
De organisatie hoort hen hierin te ondersteunen: aanbieders van palliatieve zorg bieden mogelijkheden om nieuwe kennis en inzichten op te doen. Meer daarover staat onder Borgen.
Als trainer of deskundigheidsbevorderaar ben je vaak zelf een in palliatieve zorg gespecialiseerde zorgprofessional. Voor hen geldt aanvullend dat zij:
Zo werk je eraan. In het leeraanbod staan opleidingen en leergangen palliatieve zorg en scholingen voor docenten en opleiders (didactische vaardigheden). Volg de literatuur via e-pal en kijk onder Kaders en bronnen voor congressen en symposia.
Dat staat in het kwaliteitskader, thema 6.1 Deskundigheid (p. 43-44): de criteria voor iedere zorgprofessional en de aanvullende criteria voor in palliatieve zorg gespecialiseerde zorgprofessionals. Het Onderwijsraamwerk palliatieve zorg 2.0 beschrijft de competenties per niveau (2 tot en met 8).
Voor de werkwijze in Midden-Nederland zijn de regionale werkafspraken leidend. Organisaties kunnen met de Zelfevaluatie Palliatieve Zorg de kwaliteit inzichtelijk maken.
Alle bronnen waarnaar in het LeerKompas wordt verwezen. Een [nummer] in de tekst brengt je naar de bron in deze lijst; met Terug naar waar je was ga je weer naar de plek waar je las. Klik op een bronnaam om het document te openen.
Samengesteld door Lonneke van Leeuwen, projectleider deskundigheidsbevordering, actielijn Deskundigheidsbevordering van de Transformatie Palliatieve Zorg Midden-Nederland.
Voor wie? Interne trainers en deskundigheidsbevorderaars: iedereen die in de eigen organisatie werkt aan de deskundigheid van zorgprofessionals in palliatieve zorg.
Versie. .
Bronnen. Alle bronnen waarnaar in het LeerKompas wordt verwezen, staan in de Bronnenlijst.
Vragen, aanvullingen of correcties? Neem contact op met Lonneke van Leeuwen.